భారత ప్రజాస్వామ్యంలో చట్టసభలకు అత్యంత పవిత్రమైన స్థానం ఉంది. రాష్ట్ర ప్రజల సమస్యలను ప్రస్తావించడం, కొత్త చట్టాలు చేయడం, ప్రజాధనాన్ని సరిగ్గా ఖర్చు చేసేలా ప్రభుత్వాన్ని నిలదీయడం శాసనసభ (అసెంబ్లీ) ప్రధాన బాధ్యత. అయితే అసెంబ్లీలో ప్రజాప్రతినిధులు ఎలా మాట్లాడాలి? గొడవలు జరిగితే స్పీకర్ ఎలాంటి చర్యలు తీసుకుంటారు? ఒక కొత్త చట్టం ఎలా పుడుతుంది?
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 208(1) ప్రకారం, రాష్ట్ర శాసనసభలు తమ రోజువారీ పనులను సజావుగా నడపడానికి స్వయంగా కొన్ని నియమాలను తయారుచేసుకుంటాయి. వీటిని "తెలంగాణ శాసనసభ వ్యవహారాల నిర్వహణ, విధివిధానాల నియమావళి" (Rules of Procedure and Conduct of Business in Telangana Assembly) అంటారు. అసెంబ్లీ ఎలా పనిచేస్తుందో ప్రతి ఒక్కరికీ సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో క్రింద పరిశీలిద్దాం.
1. అసెంబ్లీ రోజువారీ సమయం ఎలా గడుస్తుంది?
అసెంబ్లీ సమావేశాలు ప్రారంభమైన రోజున పనులు ఒక నిర్దిష్ట పద్ధతి ప్రకారం సాగుతాయి:
ప్రశ్నోత్తరాల సమయం (Question Hour): సభ మొదలైన మొదటి గంటను ప్రశ్నోత్తరాలకు కేటాయిస్తారు. ఇందులో సభ్యులు రోడ్లు, ఆసుపత్రులు, నిధులు, ప్రభుత్వ పథకాలపై మంత్రులకు ప్రశ్నలు వేస్తారు.
నక్షత్ర గుర్తు ప్రశ్నలు: వీటికి మంత్రులు సభలోనే మైకు ద్వారా నేరుగా సమాధానం ఇస్తారు. వాటిపై అనుబంధ ప్రశ్నలు వేసే వెసులుబాటు ఉంటుంది.
నక్షత్ర గుర్తు లేని ప్రశ్నలు: వీటికి మంత్రులు కాగితాలపై సమాధానాలు రాసి సభకు అందిస్తారు.
జీరో అవర్ (Zero Hour): ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగిసిన వెంటనే ఇది మొదలవుతుంది. ముందస్తుగా పెద్ద నోటీసులు ఇవ్వకుండానే, నియోజకవర్గాల్లోని అత్యవసర సమస్యలను ప్రభుత్వం దృష్టికి తేవడానికి ఎమ్మెల్యేలు ఈ సమయాన్ని వాడుకుంటారు.
కాలింగ్ అటెన్షన్ (రూల్ 74): రాష్ట్రంలో అకస్మాత్తుగా ఏదైనా పెద్ద సమస్య వచ్చినప్పుడు, సంబంధిత మంత్రి దానిపై వెంటనే ప్రకటన చేయాలని కోరే నిబంధన ఇది.
వాయిదా తీర్మానం (Adjournment Motion): అసెంబ్లీ సాధారణ పనులను పక్కనపెట్టి, అత్యంత తీవ్రమైన ప్రజా సమస్యపై చర్చించాలని ప్రతిపక్షాలు ఇచ్చే నోటీసు. దీనిని అంగీకరించే లేదా తిరస్కరించే పూర్తి అధికారం స్పీకర్‌కే ఉంటుంది.
2. స్పీకర్ (సభాపతి) అధికారాలు ఏమిటి?
శాసనసభలో న్యాయమూర్తి వంటి స్థానం స్పీకర్‌ది. సభ లోపల స్పీకర్ చెప్పిన మాటే అంతిమం.
సభను నియంత్రించడం: ఎవరు ఎంతసేపు మాట్లాడాలి, మైక్ ఎవరికి ఇవ్వాలి, బిల్లులపై ఓటింగ్ ఎలా జరపాలి అనేది స్పీకరే నిర్ణయిస్తారు.
తప్పుడు మాటల తొలగింపు (Expunction): ఎవరైనా సభ్యులు వ్యక్తిగత దూషణలు చేసినా, అసభ్యకరమైన పదాలు వాడినా, వాటిని అసెంబ్లీ అధికారిక రికార్డుల నుంచి తొలగించే అధికారం స్పీకర్‌కు ఉంటుంది.
సభ వాయిదా: గొడవలు జరిగి సభ నడవడం అసాధ్యమైనప్పుడు, సభను కొన్ని గంటల పాటు లేదా మరుసటి రోజుకు వాయిదా వేస్తారు.
3. ఎమ్మెల్యేల సస్పెన్షన్ ఎందుకు జరుగుతుంది? (రూల్ 339, రూల్ 340)
అసెంబ్లీలో వాదోపవాదాలు సాధారణమే అయినా, హద్దులు దాటితే కఠిన చర్యలు ఉంటాయి:
ఆ రోజుకు బయటకు పంపడం (రూల్ 339): స్పీకర్ ఆదేశాలను ఖాతరు చేయకుండా ప్రవర్తించే సభ్యుడిని ఆ ఒక్క రోజుకు సభ నుంచి బయటకు వెళ్లాలని స్పీకర్ ఆదేశించవచ్చు.
సస్పెన్షన్ తీర్మానం (రూల్ 340): స్పీకర్ హెచ్చరించినప్పటికీ కొందరు సభ్యులు పోడియం వద్దకు దూసుకురావడం, కాగితాలు చించడం, స్పీకర్ పీఠాన్ని అగౌరవపరచడం చేస్తే స్పీకర్ వారి పేర్లను చదువుతారు (Naming the Member). వెంటనే శాసనసభ వ్యవహారాల మంత్రి ఆ సభ్యులను సస్పెండ్ చేయాలని ప్రతిపాదిస్తారు. సభ ఆమోదం పొందిన తర్వాత వారు ఆ సమావేశాలు ముగిసేవరకు అసెంబ్లీ హాలులోకి రాలేరు.
4. కొత్త చట్టాలు ఎలా తయారవుతాయి? (శాసన ప్రక్రియ)
ప్రభుత్వం ఏదైనా కొత్త నిబంధన తేవాలనుకున్నప్పుడు దానిని మొదట "బిల్లు" అంటారు. ఇది మూడు దశలు దాటాలి:
మొదటి దశ: బిల్లును సభలో ప్రవేశపెట్టడం.
రెండో దశ: బిల్లులోని ప్రతి అంశంపై లోతైన చర్చ జరుగుతుంది. అవసరమైతే దీనిని సభ్యుల బృందమైన 'సెలెక్ట్ కమిటీ' అధ్యయనానికి పంపుతారు.
మూడో దశ: చర్చ ముగిశాక సభ్యులు బిల్లును ఆమోదిస్తూ ఓటు వేస్తారు.
అసెంబ్లీ, మండలి ఆమోదించిన తర్వాత రాష్ట్ర గవర్నర్ సంతకం చేయడంతో అది అధికారిక చట్టంగా మారుతుంది.
5. ప్రభుత్వ బడ్జెట్ మరియు అవిశ్వాస తీర్మానం
బడ్జెట్ ఆమోదం: ప్రజల నుంచి పన్నుల రూపంలో వచ్చే సొమ్మును ఏయే పథకాలకు, శాఖలకు ఎంత కేటాయించాలో ప్రభుత్వం బడ్జెట్ రూపంలో సభలో పెడుతుంది. దీనిపై విస్తృత చర్చ జరుగుతుంది. చివరగా "ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు" ఆమోదం పొందిన తర్వాతే ప్రభుత్వ ఖజానా నుంచి ప్రజాధనాన్ని ఖర్చు చేయవచ్చు.
అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion): ప్రభుత్వానికి పూర్తిస్థాయి ఎమ్మెల్యేల మద్దతు లేదని భావిస్తే ప్రతిపక్షాలు ఈ తీర్మానం ప్రవేశపెడతాయి. చర్చ తర్వాత జరిగే ఓటింగ్‌లో ప్రభుత్వం మెజారిటీ నిరూపించుకోలేకపోతే, ముఖ్యమంత్రి సహా ప్రభుత్వం మొత్తం రాజీనామా చేయాల్సి ఉంటుంది.
6. అసెంబ్లీ కమిటీలు: ప్రజాధనం కాపలాదారులు
సమావేశాలు ముగిసిన తర్వాత కూడా ప్రభుత్వ శాఖల పనితీరును పరిశీలించేందుకు శాసనసభ కమిటీలను వేస్తుంది:
పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC): కాగ్ (CAG) ఆడిట్ నివేదికలను పరిశీలిస్తుంది. ప్రభుత్వ ధనం దుర్వినియోగం కాకుండా చూడటంలో దీని పాత్ర కీలకం. సంప్రదాయం ప్రకారం ఈ కమిటీకి ప్రతిపక్ష నాయకుడే ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు.
ఎస్టిమేట్స్ కమిటీ: ప్రభుత్వ ఖర్చుల అంచనాలను సమీక్షిస్తుంది.
ప్రివిలేజెస్ కమిటీ: సభ్యుల గౌరవానికి, హక్కులకు భంగం వాటిల్లినప్పుడు విచారణ జరుపుతుంది.
ఈ నియమావళి ప్రతి సభ్యుడికి మాట్లాడే స్వేచ్ఛను ఇస్తూనే, ప్రజాధనం మరియు ప్రజాస్వామ్య గౌరవాన్ని కాపాడేలా ఒక బలీయమైన రక్షణ గోడలా నిలుస్తుంది.
